Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE


 Nauczyciel, stosujący ocenianie kształtujące:

1. określa cele lekcji i formułuje je w języku zrozumiałym dla ucznia;
2. ustala wraz z uczniami kryteria oceniania, czyli to, co będzie brał pod uwagę przy ocenie pracy ucznia;
3. rozróżnia funkcje oceny sumującej i kształtującej
4. buduje atmosferę uczenia się, poprzez pracę z uczniami i rodzicami;
5. potrafi sformułować pytania kluczowe, tzn. takie pytania, które skłaniają uczniów do myślenia
6. potrafi zadawać pytania, które angażują samego ucznia w lekcję, stara się włączać wszystkich uczniów w myślenie nad rozwiązywaniem problemu, który postawił;
7. stosuje efektywną informację zwrotną, która powinna zawierać wyszczególnione i docenione elementy pracy ucznia, odnotować to, co wymaga poprawy, powinna zawierać również wskazówki w jaki sposób uczeń powinien poprawić konkretną pracę oraz wskazówki, w jakim kierunku uczeń powinien pracować dalej;
8. wprowadza samoocenę i ocenę koleżeńską.

 

Oto dziesięć zasad, którymi posługują się nauczyciele stosujący ocenianie kształtujące:

1. jest ściśle powiązane ze skutecznym planowaniem,
2. koncentruje się na tym, w jaki sposób uczniowie się uczą,
3. jest istotne podczas realizacji całego procesu dydaktycznego od planowania po ocenę osiągnięć,
4. jest kluczową umiejętnością dydaktyczną,
5. ma oddziaływanie emocjonalne,
6. wpływa na motywację ucznia,
7. kieruje uwagę na kryteria sukcesu (na co będę zwracał uwagę?) już na etapie planowania,
8. daje uczniom konstruktywne wskazówki, jak mogą poprawić swoje wyniki i w jaki sposób mogą się rozwijać,
9. wspomaga samoocenę,
10. odnosi się do wszystkich kategorii osiągnięć.

 

ELEMENTY OCENIANIA KSZTAŁTUJĄCEGO

 

Powiązanie z wcześniejszą wiedzą:

Musisz zdać sobie sprawę, na czym budujesz swoją lekcję, co już uczniowie wiedzą i do jakiej wiedzy, umiejętności i doświadczeń uczniów będziesz mógł się odwołać. Jest to bardzo ważny element konstruktywistycznego nauczania. Wszystko, co uczeń może powiązać z wiedzą, którą już posiada, jest dla niego znacznie łatwiejsze do zrozumienia. Nowa wiedza „wiąże” mu się z czymś znanym, a zrozumienie jest właśnie tym procesem wiązania się. Badania nad uczeniem się dowodzą, że uczący się, dowiadując się czegoś nowego, zawsze stara się to umiejscowić przy czymś, co już zna i z tej pozycji to oglądać.

Powiązaniem z wcześniejszą wiedzą ucznia powinieneś się zająć tuż po określeniu celu Twojej lekcji. Warto odwołać się do tej wiedzy na początku wprowadzania tematu.

 

Cele lekcji:

Przystępując do planowania lekcji, zadaj sobie w myślach pytanie: „Po co ja uczę tego moich uczniów?” Następnie odpowiedz sobie na pytania: „Do czego to się im przyda?”, „Jak to wykorzystają w przyszłości?”, „Co będą umieć po mojej lekcji?” Niestety, sama odpowiedź, że dany temat jest w programie, nie jest wystarczająca. Oczywiście, może się zdarzyć, że temat, który chcesz „przerobić” z uczniami, jest tylko pomostem do innego ważniejszego tematu. Ale Ty musisz wiedzieć, że tak jest i musisz wiedzieć, jak tę informację przekazać uczniom.

Pamiętaj przy planowaniu swojej lekcji i jej celów, że w tym czasie innych 5, 6, a może nawet 7 nauczycieli też planuje cele swoich lekcji. Staraj się skupić tylko na tym, na czym ci naprawdę zależy. Jeżeli określisz do swojej lekcji zbyt dużą ilość celów, szansa na ich realizację w ciągu 45 minut jest niewielka. Przecież do każdego celu powinieneś zaplanować aktywności, które pozwolą go osiągnąć.

 

Cele w języku zrozumiałym dla ucznia:

Twoi uczniowie muszą wiedzieć, dokąd zmierzają. Jeśli będą znali założony cel, to łatwiej Wam będzie go wspólnie osiągnąć. Jeśli dopuścimy ucznia do tajemnicy, gdzie zmierzamy, to będzie on naszym sojusznikiem i może uda się go namówić do zwiększenia tempa „marszu” lub zatrzymania się na pewien czas w ważnym strategicznie miejscu.

Aby uczeń mógł osiągnąć zakładany cel, to musi go zrozumieć. Musimy mu go podać w języku dla niego zrozumiałym. Jeśli udało Ci się już określić cel lekcji, Twój cel, to teraz spróbuj wyrazić go w języku zrozumiałym dla ucznia. A teraz przypomnij sobie jednego z Twoich uczniów, takiego, który sprawia często kłopoty i zastanów się, czy on zrozumie na pewno cel, który mu przedstawisz. Stałe informowanie ucznia o celu lekcji, przesuwa część odpowiedzialności za uczenie z nauczyciela na uczniów. Cel, do którego dążymy, staje się wspólny, nie jest to tylko zadanie dla nauczyciela – doprowadzić uczniów do danego punktu, ale jest to wspólna wycieczka uczniów z przewodnikiem.

Powinieneś zastanowić się w jaki sposób przedstawisz cel lekcji uczniom. Czy napiszesz go na tablicy, czy podyktujesz uczniom, czy dasz może kartkę z celem do wklejenia do zeszytu?

 

Nacobezu:

Ustaliliśmy już cele lekcji. Wiemy więc, dokąd zdążamy, co chcielibyśmy wspólnie osiągnąć. Teraz naszym celem jest określenie faktów, dowodów, które pokażą i nauczycielowi i uczniowi, czy cel lekcji został osiągnięty. Na jednym z pierwszych szkoleń z oceniania kształtującego prof. Jan Potworowski zaproponował określenie „na co będę zwracał uwagę”, co szybko zyskało skrót „nacobezu”. Są dwa aspekty określania „nacobezu”. Jeden to zawężenie celów lekcji do niezbędnych zagadnień, które chcielibyśmy wraz z uczniami na lekcji osiągnąć i ich uszczegółowienie tak, aby uczeń dokładnie wiedział, czego ma się nauczyć. Drugi to określanie „nacobezu” przed sprawdzianem czy pracą domową.

Nacobezu do lekcji: nauczyciel powinien ustalić, jakie zjawiska wykażą, że ustalony cel lekcji został osiągnięty. Określenie tych kryteriów i poinformowanie o nich uczniów jest korzystne zarówno dla nauczyciela, jak i ucznia. Dzięki „nacobezu” uczniowie wiedzą, jakie wiadomości i umiejętności muszą opanować na lekcji i jaki poziom wykonania zadania jest wymagany. To sprawia, że mogą być bardziej skupieni na celu, lecz również – mogą sami określić, co osiągnęli, a czego jeszcze nie.

 

Podsumowanie lekcji:

Po każdej lekcji powinniśmy sprawdzić, czy osiągnęliśmy założony cel. Proponujemy, aby to robić przy pomocy zdań podsumowujących. Oczywiście, możesz też stosować inne metody, tak aby pod koniec lekcji uczniowie byli świadomi, co udało im się osiągnąć, a co nie, i żebyś Ty sam wiedział, czy możesz przejść do następnego tematu, czy powinieneś jeszcze więcej czasu poświęcić na bieżący temat. Każdy uczący się człowiek musi mieć informację, że już się czegoś nauczył, coś osiągnął i ile jeszcze przed nim pracy pozostało.

Metoda zdań podsumowujących polega na poleceniu uczniom dokończenia zdania:

  • Dziś nauczyłem się ……………. .
  • Zrozumiałem, że  ……………. .
  • Przypomniałem sobie, że ……………. .
  • Zaskoczyło mnie, że ……………. .
  • Dziś osiągnąłem założony cel, gdyż ……………. .

lub innego zdania, które właśnie wyda Ci się odpowiednie.

Uczniowie mogą to zrobić sami lub w parach. Następnie możesz poprosić, aby uczniowie po kolei przeczytali swoje zdanie lub oddali Ci kartki z tymi zdaniami.

Szczególnie korzystne jest polecenie przedyskutowania dokończenia zdania z kolegą lub koleżanką. Uczeń po rozmowie z kolegą nie musi dokończyć zdania w sposób ustalony wcześniej, może dokończyć je w inny sposób. Ważne jest, aby uczeń przedyskutował swoją opinię z innym uczniem.

 

Ocena kształtująca a sumująca. Praca z rodzicami:

Podstawą oceny kształtującej jest informacja zwrotna uwzględniająca to, co uczeń zrobił dobrze, jak też to, co powinien zrobić inaczej. Zawiera ona również wskazówki – w jaki sposób uczeń ma poprawić pracę i jak się dalej może rozwijać. We współczesnej pedagogice ceni się kształtowanie procesu nauczania, a nie tylko osiągnięty efekt. Ocenę sumującą również stosujemy w ocenianiu kształtującym, jednak nie tak często i intensywnie. Sumująca coś kończy, a OK towarzyszy procesowi. Ilustruje to przykład podany w Paryżu w lutym 2005 r. na konferencji dotyczącej OK zorganizowanej przez OECD: kucharz próbujący zupę – daje ocenę kształtującą, a gość, który ją zamawia – ocenia sumująco.

Ocena kształtująca nie może być wyrażona stopniem, jest to komentarz do pracy ucznia. Ocena wyrażona stopniem/punktem daje uczniowi jedynie informacje, na ile jego praca odbiega, czy jest zbliżona do ideału. Spełnia więc rolę podsumowującą pracę ucznia po pewnym czasie uczenia się.

Nie powinno się jednak łączyć tych dwóch ocen w jednym czasie, bo wtedy korzystne funkcje obu ocen zostaną stracone. Z badań nad oceną kształtującą wynika, że jeśli obok oceny kształtującej wyrażonej informacją zwrotną postawimy ocenę sumującą – stopień, to uczeń jest mniej zainteresowany lub w ogóle niezainteresowany komentarzem nauczyciela, a jedynie zwraca uwagę na stopień i porównuje go ze stopniami swoich kolegów. Uwaga uczniów jest skierowana na porównywanie i ocenę sprawiedliwości wystawionego stopnia. Aby tego uniknąć, należy konkretne prace oceniać tylko kształtująco lub tylko sumująco. Wtedy można liczyć, że funkcje obu sposobów oceniania zostaną zachowane. Każdy nauczyciel powinien sam opracować strategię łączenia tych dwóch ocen. Możemy to zrobić wspólnie z uczniami.

Do oceniania kształtującego trzeba przekonać rodziców, przedstawić im zalety oceniania kształtującego, jako wspierającego ich dzieci w nauce. Pomocne może być odwołanie do ich własnego doświadczenia dotyczącego uczenia się – o ile łatwiej się czegoś nauczyć, gdy dostaje się wskazówki, co trzeba poprawić, a co jest zrobione dobrze, a nie tylko informację określającą stopniem poprawność pracy. Dzięki informacji zwrotnej również rodzice będą mogli się dowiedzieć, co ich dziecko wykonało poprawnie, a co źle i jak powinno to poprawić. Dzięki informacji zwrotnej dostaną cenne wskazówki, w jaki sposób mogą pomóc dziecku i w jaki sposób można je wesprzeć w nauce. Wyjaśnijmy przede wszystkim rodzicom, że nie rezygnujemy ze stopni.

 

Informacja zwrotna:

Informacja zwrotna (IZ) jest dialogiem pomiędzy nauczycielem a uczniem mającym pomóc uczniowi w uczeniu się. Najczęściej przyjmuje ona formę komentarza pisemnego lub ustnego do pracy ucznia.

Powinniśmy pamiętać o niezbędnych czterech elementach informacji zwrotnej:

  • Mocne strony: wyszczególnienie i docenienie dobrych elementów pracy ucznia [ + +];
  • Co trzeba poprawić: odnotowanie tego, co wymaga poprawienia lub dodatkowej pracy ze strony ucznia [ - ];
  • Jak należy poprawić: wskazówki, w jaki sposób uczeń powinien poprawić pracę;
  • Wskazówki, w jakim kierunku uczeń powinien pracować dalej.

Powinniśmy pamiętać, że informacja zwrotna nie jest oceną ucznia, tylko oceną kolejnych efektów jego pracy. Uczeń potrzebuje:

  • zachęty,
  • wskazówek,
  • czasu na poprawę,
  • informacji „świeżej”, niespóźnionej,
  • informacji indywidualnej, nie wystarczy zrobić poprawy z całą klasą, każdą poprawę należy traktować indywidualnie,
  • informacji, która wspiera, a nie karze i ocenia,
  • informacji o pracy ucznia, a nie o jego osobie.

Uczniom potrzebne są informacje i wskazówki, by mogli zaplanować następny krok w uczeniu się.

Najlepiej byłoby, gdyby pozytywnych uwag było więcej niż tych, które sugerują poprawę. Jeśli poprawiona przez nauczyciela praca zawiera tylko krytyczny komentarz i jest cała czerwona od poprawionych błędów, to przeważnie uczeń nie jest w stanie skorzystać z uwag nauczyciela. Czasami taką pracę uczeń od razu wyrzuca do kosza. Na pewno taki komentarz nie służy poprawie przez ucznia jego pracy. Warunkiem koniecznym przyjęcia przez ucznia krytyki jest jego wewnętrzna świadomość, że nauczyciel go akceptuje, jest mu życzliwy i zależy mu na współpracy z uczniem.

Trzeba pamiętać, że informacja zwrotna musi być ściśle związana z „nacobezu”. W naszym komentarzu do pracy ucznia odnosimy się tylko do tego, co wcześniej zawarliśmy w kryteriach oceniania. Dlatego pracę nad oceną kształtującą rozpoczynamy przed przystąpieniem do sprawdzania prac uczniów. Właściwie zaczynamy ją podczas planowania lekcji, czyli w momencie ustalania celu.

Wielu nauczycieli uważa, że najlepiej jest połączyć stopień i komentarz do pracy. Jednak z badań wynika, że nie jest korzystne łączenie informacji zwrotnej ze stopniami. Jeśli uczniowie otrzymują stopień, to nie zwracają uwagi na komentarz nauczyciela.

 

Pytania kluczowe:

Nauczyciele często zadają pytania i wymagają od uczniów odpowiedzi. Uczenie polega właśnie na zadawaniu pytań – ktoś nam pytania zadaje lub sami je sobie zadajemy. Bez dobrych pytań nie ma uczenia. Ale nie każde pytanie jest pytaniem kluczowym. Pytanie kluczowe to takie pytanie, które pokazuje uczniom szerszą perspektywę zagadnienia, skupia w sobie główną problematykę lekcji, ma spowodować zainteresowanie ucznia tematem, a odpowiedź na nie uczeń powinien uzyskać podczas lekcji.

Są to pytania, które:

  •   pokazują uczniom szerszą perspektywę zagadnienia;
  •   są ściśle związane z celem lekcji;
  •   skupiają w sobie główną problematykę lekcji;
  •   mają spowodować zainteresowanie ucznia tematem;
  •   podczas lekcji uczeń powinien uzyskać odpowiedź na te pytania.
  •   pytania kluczowe nie mogą mieć formy zamkniętej, to nie są pytania sprawdzające wiedzę uczniów. Pytania kluczowe powinny:
  •   podkreślać cele uczenia i przyspieszać ich realizację;
  •   wzbudzać chęć uzyskania odpowiedzi na pytanie;
  •   angażować wszystkich uczniów, stawiać wyzwanie;
  •   zachęcać uczniów do samodzielnego myślenia i poszukiwania odpowiedzi;
  •   wdrażać do uzasadniania poglądów i właściwego sposobu rozumowania.

W formularzu konspektu lekcji znajduje się rubryka „pytanie kluczowe”. Aby ją wypełnić, nauczyciel powinien opracować takie pytanie przed lekcją, gdy lekcję planuje.

Pytanie kluczowe może dotyczyć kilku lekcji, jednego tematu lub być związane tylko z jedną lekcją. Uczniowie wraz z nauczycielem mogą poszukiwać odpowiedzi w ciągu jednej lub kilku lekcji. Najważniejsze, by uczniowie chcieli uzyskać odpowiedź na to pytanie. Wynikiem poszukiwań może być uświadomienie sobie, że odpowiedź nie jest znana, ale do tego wniosku muszą uczciwie dojść sami uczniowie.

 

Techniki zadawania pytań:

W jaki sposób sformułować pytanie, by zarówno uczniowie, jak i nauczyciel czerpali z pytań korzyść? Rzecz dotyczy każdej formy pytania, zarówno pytań o wiedzę, jak i pytań wspomagających tok lekcji. Najczęściej nauczyciele zadają pytania zamknięte, testowe, nie wymagające szerszej odpowiedzi. Nauczyciel wskazuje ucznia, który ma udzielić odpowiedzi. Czasu do namysłu nad odpowiedzią uczeń ma niewiele. Badania obejmujące przedmioty przyrodnicze wykazały, że czas oczekiwania nauczycieli amerykańskich na odpowiedź wynosi średnio 0,9 sekundy.

Oczekiwanie na odpowiedź ucznia nie jest łatwe, na pewno każdy z nas pamięta tę martwą ciszę nie do wytrzymania. Na początek dobrym pomysłem jest odliczanie w myśli i w ten sposób pomaganie sobie w przetrwaniu ciszy oczekiwania. Proponujemy poczekać na odpowiedź choć 5 sekund.

Często, szczególnie w klasach młodszych, uczniowie natychmiast po usłyszeniu pytania zgłaszają się do odpowiedzi. Czasami nie mają gotowej odpowiedzi, ale rękę mają już w górze. Radą na taką sytuację jest ustalanie zasady niepodnoszenia rąk przez uczniów. Nauczyciel czeka na odpowiedź, a po upływie właściwego czasu pyta osobę, którą sam wyznaczy. Gwarantuje to, że wszyscy uczniowie będą myśleć nad odpowiedzią, gdyż każdy może być zapytany.

Nauczyciel może pomóc uczniom w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, polecić dyskusję w parach. Dopiero po ustaleniu odpowiedzi nauczyciel może poprosić o jej przedstawienie. Ten sposób znacznie ogranicza stres ucznia związany z koniecznością odpowiedzi na pytanie. Dyskusja w parach może też pokazać uczniom różne sposoby postrzegania zagadnienia.

Warto również zastanowić się nad tym, że odpowiedź błędna również może być wykorzystana. Jeśli chcesz, aby uczniowie odpowiadali na Twoje pytania i poszukiwali odpowiedzi, to musisz nauczyć się prawidłowo reagować na błędne odpowiedzi. Często błędna odpowiedź pokazuje, w jaki sposób można wyciągnąć błędne wnioski albo w jaki sposób popełnia się typowe błędy.

 

Ocena koleżeńska i samoocena:

Ocena koleżeńska i samoocena są nierozerwalnie związane z ideą OK. Jak przekonać ucznia, że to on ma się nauczyć, a nie my mamy go nauczyć?

Właśnie poprzez ocenę koleżeńską i samoocenę możemy zachęcić uczniów do wzięcia odpowiedzialności za swoją naukę. Jeśli uczeń potrafi ocenić, ile się nauczył i ile musi się jeszcze uczyć, aby osiągnąć wyznaczony cel, to pomaga mu to w procesie uczenia się i czyni z niego aktywnego uczestnika tego procesu. W ocenianiu kształtującym chcemy przełamać znaną szkolną zabawę w „policjanta i złodzieja”, w której nauczyciel śledzi tylko potknięcia ucznia, a uczeń stara się oszukać nauczyciela. Wprowadzając ocenę koleżeńską i samoocenę, stawiamy ucznia w roli nauczyciela. Nie rozliczamy ucznia, nie oceniamy, nie szufladkujemy. Teraz uczniowie (na podstawie ustalonych kryteriów oceniania) wzajemnie recenzują swoje prace, dają sobie wzajemnie wskazówki. W ocenie koleżeńskiej z jednej strony bardzo dobrze rozumieją kolegę, którego pracę sprawdzają, gdyż przed chwilą wykonywali to samo zadanie, a z drugiej strony uczą się od swego kolegi innego podejścia do zagadnienia.

W samoocenie uczniowie poddają refleksji własną pracę, jest to najwyższa forma oceniania kształtującego. Dodatkowym profitem przy ocenie koleżeńskiej jest to, że uczniowi dużo łatwiej jest przyjąć informację zwrotną od rówieśnika, choćby dlatego, że wyrażona jest językiem, którym uczniowie porozumiewają się na co dzień. Również uczniowie w roli „nauczyciela” stają się bardziej odpowiedzialni i przykładają się do napisania dobrego komentarza, a wtedy sami się również uczą.

Do oceny koleżeńskiej i do samooceny trzeba uczniów przygotować. Ocena koleżeńska i samoocena może dotyczyć:

  • polecenia zadanego podczas lekcji,
  • pracy domowej,
  • pracy klasowej.

Jeśli stosujemy ją do pracy klasowej, to praca ta powinna być oceniana kształtująco, a nie stopniem. Ocena ta nie powinna być brana pod uwagę przy wystawianiu oceny za pracę klasową lub oceny końcowej. W ocenie koleżeńskiej łączenie komentarza ze stopniem (tak jak i w ocenie nauczycielskiej) nie jest korzystne, może wzbudzać tylko niepotrzebne emocje, pretensje i dyskusje, a w samoocenie wystawianie stopni może prowadzić do nierzetelności oceny. Uczniowie muszą wiedzieć, że ocena koleżeńska i samoocena służą pomocy w uczeniu się, a nie wystawieniu stopnia.

Zarówno przy ocenie koleżeńskiej, jak i przy samoocenie musimy wraz z uczniami pracować nad:

  • ustaleniem kryteriów oceniania (co?);
  • umiejętnością dawania informacji zwrotnej (jak?).

Im precyzyjniej ustalimy nacobezu, tym łatwiej zredagować uczniom informację zwrotną dla siebie lub kolegi. Badania wykazują, że człowiek uczy się najlepiej wtedy, gdy tłumaczy coś innym.

 

Joomla templates by a4joomla